Adroddiad yn feirniadol o 'ddirywiad llywodraethiant da' yn Esgobaeth Bangor
Mae canfyddiadau adolygiad annibynnol wedi eu cyhoeddi ddydd Gwener sydd yn taflu goleuni ar drafferthion yn Esgobaeth Bangor.
Mae’r adolygiad, sydd wedi edrych ar waith dwy elusen o fewn yr Esgobaeth, sef Bwrdd Cyllid Esgobaethol Bangor (BCEB) ac Ymddiriedolaeth Esgobaethol Bangor (YEB) yn disgrifio "dirywiad llywodraethiant da a phrosesau priodol o fewn yr elusennau dros gyfnod o bum mlynedd neu fwy."
Daw'r adroddiad i'r casgliad y dylai'r elusennau hyn "fod wedi’u harwain gan leygwyr, a dylai’r BCEB fod wedi gweithredu fel gwrthbwysedd a chyfaill beirniadol i ffocws gweinidogaethol yr Esgob."
"Collwyd y tensiwn cadarnhaol hwnnw, a chollodd byrddau’r ymddiriedolwyr olwg ar eu swyddogaeth a’u pwysigrwydd," meddai awduron yr adroddiad, sef Jim Clifford OBE ac Alice Hulbert o Sonnet Advisory & Impact, arbenigwyr ym maes elusennau.
Mae’r adroddiad yn cydnabod bod "cynnydd sylweddol wedi’i wneud i unioni’r sefyllfa" erbyn hyn.
Penderfyniadau
Ymysg eu canfyddiadau, dywed yr awduron fod Cyngor yr Esgob wedi ei ffurfio, ac, wrth iddo ddatblygu, "lledaenodd ei gylch gwaith i gymryd penderfyniadau oddi wrth yr Ymddiriedolwyr."
Ychwanegodd yr adroddiad bod penderfyniadau ar faterion o "effaith ariannol yng Nghyngor yr Esgob (gan gynnwys penderfyniadau ariannol a wnaed heb unrhyw fewnbwn ariannol amlwg na diwydrwydd dyladwy), ac yna naill ai cawsant eu cyflwyno i'r Ymddiriedolwyr fel materion eisoes wedi'u penderfynu, neu ni chawsant eu cyflwyno i'r Ymddiriedolwyr o gwbl, gan adael yr Ymddiriedolwyr nad oeddent ar Gyngor yr Esgob yn ymwybodol o ymrwymiadau ariannol allweddol."
Cafodd safbwyntiau a llais annibynnol ar y Bwrdd "eu lleihau neu eu tawelu" hefyd, ac fe aeth "gwybodaeth ariannol gyfyngedig i'r Ymddiriedolwyr."
Cyfrifon
Ni chafodd cyfrifon rheoli misol neu chwarterol eu cyflwyno i'r cyfarfodydd mewn fformat ystyrlon neu gyda manylion derbyniol chwaith, yn ôl awduron yr adroddiad.
"Mae'r archwilwyr wedi cyflwyno'r cyfrifon blynyddol i'r Ymddiriedolwyr, ond ni allwn benderfynu a ddigwyddodd hynny bob blwyddyn," meddai'r adroddiad.
"Ymddengys nad oedd yr archwilwyr wedi cael gwybod am faterion perthnasol sy'n effeithio ar y cyfrifon, yn enwedig natur a graddfa ymrwymiad y BDBF i brosiect St Cybi.
"Rydym yn deall bod cwestiynu gan yr Ymddiriedolwyr ynghylch ffigurau penodol yn y cyfrifon, ac nid am y gwaith archwilio a oedd wedi'i wneud. Ni chafodd gwendidau rheoli eu trafod gyda'r Ymddiriedolwyr fel grŵp ar unrhyw adeg, rydym yn deall."
Lle aeth materion i gyfarfodydd yr Ymddiriedolwyr, "ychydig iawn o ddadl a chraffu effeithiol a gafwyd."
Dywed yr adroddiad bod hyn wedi deillio yn rhannol o'r ffordd y cadeiriwyd y cyfarfodydd, yn rhannol o bapurau a gyflwynwyd yn rhy hwyr i'w darllen , yn rhannol o ddiffyg unrhyw ymsefydlu defnyddiol i Ymddiriedolwyr unigol, lleygwyr neu glerigwyr, ac yn rhannol o ddiffyg profiad cyfunol yr Ymddiriedolwyr o graffu ar faterion risg ariannol a gweithredol. Daeth hefyd o gyfansoddiad y Bwrdd."
Ychwanegodd yr adroddiad nad oedd yr Ymddiriedolwyr wedi dilyn unrhyw hyfforddiant, cafodd rheolaethau mewnol eu datgymalu a'u tanseilio, ac roedd cadw cofnodion a chadw dogfennau yn wael, gyda rhai bylchau critigol.
'Derbyn yr argymhellion'
Dywedodd Hywel Parry-Smith, Cadeirydd yr Ymddiriedolwyr: “Rydym yn croesawu canfyddiadau’r adolygiad annibynnol ac yn derbyn ei argymhellion yn llawn.
"Mae cryfhau llywodraethiant yn rhan hanfodol o’n cyfrifoldebau fel stiwardiaid, ac mae’r ymddiriedolwyr wedi ymrwymo i sicrhau goruchwyliaeth gadarn, gwneud penderfyniadau effeithiol a rheolaeth ariannol dryloyw.
“Rwy’n galonogol o’r gwelliannau sydd eisoes wedi’u gwneud a’r ymrwymiad sydd wedi’i ddangos ar draws yr esgobaeth i ddysgu, addasu a gwella.
"Er nad ydym yn tanamcangyfrif o gwbl y gwaith sydd o’n blaenau, rwy’n galonogol o’r ymateb cadarnhaol a’r gefnogaeth barod gan ymddiriedolwyr, staff a rhanddeiliaid eraill.
"Gyda chyfeiriad clir ac ymdeimlad a rennir o bwrpas, gallwn symud ymlaen gyda gobaith ac egni newydd.”
'Prosesau cadarn yn hanfodol'
Dywedodd Jim Clifford, prif awdur yr adolygiad: “Mae llywodraethiant da a phrosesau cadarn yn hanfodol i effeithiolrwydd unrhyw elusen. Mae ein hadolygiad yn egluro beth a achosodd iddynt chwalu, ond hefyd yn dangos sut y gellir eu hailadeiladu ar sail yr hyn sydd eisoes wedi’i wneud.
“Yn ei hanfod, mae Bwrdd Cyllid Esgobaethol yn galluogi Cenhadeth yr Esgobaeth, ond hefyd yn gweithredu fel cyfaill beirniadol i’r tîm gweinidogaeth wrth nodi beth sy’n bosibl a sut i’w gyflawni. Bydd yr adolygiad hefyd yn galluogi’r rôl honno – a’r meddwl annibynnol sy’n mynd gyda hi – i gael ei hadfer er budd pawb.”
Mae’r adolygiad yn cynnig cyfres o argymhellion ymarferol i gefnogi’r cam nesaf.
Mae’r rhain yn cynnwys uno’r ddwy elusen esgobaethol yn un corff, diweddaru aelodaeth a chyfrifoldebau byrddau’r ymddiriedolwyr, a chryfhau cynllunio ac adrodd ariannol.
Mae hefyd yn cynnig trefniadau cliriach ar gyfer rheoli risg, hyfforddiant ymddiriedolwyr, strwythurau staff a chadw cofnodion, ynghyd â gweithdrefnau cyson ar gyfer goruchwylio prosiectau mawr.
