Mae gwyddonwyr gam yn nes at ddatrys dirgelwch tarddiad un o gerrig enwocaf Côr y Cewri, ar ôl i ymchwil newydd ddiystyru nifer o leoliadau posib yn yr Alban.

Am bron i ganrif, roedd arbenigwyr yn credu bod yr Allorfaen, sy'n pwyso chwe thunnell ac sydd yng nghanol yr heneb yn Wiltshire, yn tarddu o orllewin Cymru.

Ond fe wnaeth ymchwil yn 2024 herio'r ddamcaniaeth honno, gan awgrymu mai gogledd-ddwyrain yr Alban oedd tarddiad mwyaf tebygol y garreg.

Mae ymchwil newydd, gan gynnwys gwaith gan brifysgolion Aberystwyth a De Cymru, wedi helpu gwyddonwyr i ddod yn nes at ganfod tarddiad y garreg.

Mae'r ymchwil hefyd yn cynnwys y dadansoddiad daearegol mwyaf cynhwysfawr o'r Allorfaen hyd yma, meddai Prifysgol Aberystwyth.

Drwy archwilio cyfansoddiad cemegol, mwynau a strwythur y garreg, mae'r gwyddonwyr wedi gallu diystyru nifer o leoliadau posib ym Masn Orcadaidd gogledd-ddwyrain yr Alban.

Ond nid yw'r ymchwilwyr wedi llwyddo i ganfod union darddiad y garreg hyd yma.

Yn ôl yr Athro Richard Bevins o Brifysgol Aberystwyth, mae'r ymchwil diweddaraf yn gam pwysig tuag at ddatrys y dirgelwch.

"Am bron i ganrif, y farn gyffredinol oedd bod yr Allorfaen yn dod o orllewin Cymru.

"Mae ein hymchwil blaenorol wedi gwrthdroi'r rhagdybiaeth honno ac yn awgrymu yn hytrach mai rhanbarth yn yr Alban yw'r ffynhonnell fwyaf tebygol."

Image

Mae tarddiad cerrig Côr y Cewri wedi bod yn destun dyfalu ers degawdau.

Cafodd yr heneb ei hadeiladu mewn sawl cam rhwng tua 3000 a 1600 CC, ac mae'n cynnwys cerrig a gafodd eu cludo o wahanol rannau o Brydain.

Mae ymchwil wedi dangos bod nifer o'r cerrig llai yn tarddu o ardal Mynyddoedd y Preseli yn Sir Benfro, tua 225 cilomedr i ffwrdd o'r heneb.

Ond mae'r Allorfaen, sy'n 4.9 metr o hyd, yn wahanol i'r cerrig hynny.

Am flynyddoedd, y gred oedd ei bod yn tarddu o Gymru, gyda chreigiau tywodfaen yn ne-orllewin Cymru yn cael eu hystyried yn ffynhonnell bosib.

Ond fe wnaeth ymchwil yn 2023 gwestiynu'r cysylltiad hwnnw, cyn i astudiaeth yn 2024 awgrymu bod y garreg yn tarddu o Fasn Orcadaidd yr Alban.

Pe bai'r tarddiad hwnnw'n cael ei gadarnhau, byddai'n golygu bod y garreg wedi teithio cannoedd o gilometrau i gyrraedd Côr y Cewri, gan godi cwestiynau ynghylch sut y llwyddodd pobl y cyfnod Neolithig i'w chludo.

Mae damcaniaethau wedi awgrymu y gallai'r garreg fod wedi'i chludo ar y môr neu dros dir, ond nid oes sicrwydd ynghylch sut y cyrhaeddodd yr heneb.

Dywedodd yr Athro Duncan Pirrie o Brifysgol De Cymru, a arweiniodd yr astudiaeth, mai dyma'r ymchwiliad daearegol mwyaf cynhwysfawr o'r Allorfaen hyd yma.

"Hyd yn hyn, nid oes gan yr un o'r lleoliadau a archwiliwyd yr un set o nodweddion â'r Allorfaen.

"Mae hynny'n dweud wrthym nad yw'r chwilio drosodd, ond rydym bellach mewn sefyllfa llawer gwell i ganolbwyntio ar y meysydd sydd fwyaf tebygol o roi ateb."