Mae cymuned yn ne Powys wedi profi un o'r gostyngiadau mwyaf yng Nghymru mewn siaradwyr Cymraeg dros gyfnod o dri degawd, yn ôl adroddiad gan Gyngor Sir Powys.

Yn ôl gwaith ymchwil y cyngor sydd wedi ei gynnwys yn yr adroddiad blynyddol am 2025-2026 ar safonau'r iaith Gymraeg, roedd "cyfran y siaradwyr Cymraeg yn ardal Ystradgynlais wedi gostwng o 61% ym 1991 i 34% yn 2021."

O ganlyniad i'r canfyddiadau, bydd y cyngor nawr yn cynnal astudiaeth mapio ieithyddol ar hyd a lled y sir, gan ganolbwyntio ar ardaloedd fel Ystradgynlais.

Dywed yr adroddiad blynyddol ar y Gymraeg: "Dadansoddwyd data cyfrifiad ar y Gymraeg ledled Powys i nodi tueddiadau ledled y sir. 

"Tynnodd y dadansoddiad hwn sylw at newid sylweddol yn ardal Ystradgynlais, lle mae cyfran y siaradwyr Cymraeg wedi gostwng 10 pwynt canran ers 2011, gyda rhai wardiau, fel Ynyscedwyn, yn cofnodi gostyngiad o 11 pwynt.

"O edrych dros gyfnod hirach, mae'r gostyngiad yn fwy amlwg."

O 61% i 34%

Ychwanegodd yr adroddiad: "Mae cyfran y siaradwyr Cymraeg yn ardal Ystradgynlais wedi gostwng o 61% ym 1991 i 34% yn 2021, sy'n cynrychioli un o'r gostyngiadau mwyaf a gofnodwyd yng Nghymru dros y cyfnod hwnnw o ddeg mlynedd ar hugain.

"Mewn ymateb, ac er mwyn deall yn well y ffactorau sy'n effeithio ar ddefnydd a throsglwyddo'r iaith Gymraeg mewn cymunedau, cytunwyd i gomisiynu astudiaeth mapio ieithyddol ledled y sir, gyda ffocws manwl ar ardaloedd blaenoriaeth gan gynnwys Ystradgynlais. 

"Bydd yr astudiaeth yn archwilio heriau a chyfleoedd lleol i dyfu'r iaith. Bydd hefyd yn llywio nodi camau gweithredu blaenoriaeth ar gyfer gweithgaredd hyrwyddo'r iaith Gymraeg yn y gymuned yn y dyfodol."

Cafodd yr adroddiad ei drafod yng nghyfarfod cabinet Cyngor Sir Powys ddydd Mawrth, cyn cael ei gymeradwyo gan yr aelodau.

Mae Newyddion S4C wedi cysylltu â Chyngor Sir Powys am ymateb.

Llun gan Siambr Fasnach Ystradgynlais