Newyddion S4C

'Angen rhoi ail gyfle i bob crwban a'u rhyddhau yn ôl i'r môr'

'Angen rhoi ail gyfle i bob crwban a'u rhyddhau yn ôl i'r môr'

NS4C 22/01/2023

Mae'n rhaid rhoi "ail gyfle i bob crwban a'u rhyddhau yn ôl i'r môr".

Dyna eiriau perchennog Sŵ Môr Môn, Frankie Hobro, sydd wedi gweld cynnydd yn y nifer o grwbanod bregus sydd wedi cyrraedd glan Y Fenai yn y blynyddoedd diwethaf.

Yn ôl Frankie, mae hyn yn sgil "y stormydd ffyrnig ym Môr yr Iwerydd a'r gymysgedd o ddŵr cynhesach sy'n dod o gyfeiriad y cyhydedd sydd wedyn yn taro'n erbyn dŵr oer yr Arctig".

"Beth sy'n digwydd efo crwbanod ydy maent yn dibynnu ar eu tymheredd allanol felly os ydyn nhw'n taro yn erbyn dŵr oer yn annisgwyl, mae eu cyrff yn cael sioc ac yn mynd mewn i ryw fath o goma," meddai.

Dyna oedd hanes Tonni, sydd yn rywogaeth 'Loggerhead', a wnaeth gyrraedd glan Afon Menai ddechrau Ionawr ar ôl cael ei ddarganfod yn fregus ond yn fyw ar draeth Moel-Y-Don gan berchennog cŵn a wnaeth ei gludo yn syth i Sŵ Môr Môn. 

Image
Tonni
Cafodd Tonni ei ddarganfod ar lan Y Fenai ar 5 Ionawr 2023.

Yno, cafodd ofal dwys a bellach mae'n parhau i fynd o nerth i nerth. 

Yn ôl Elis Jones sydd yn gweithio yn Sŵ Môr Môn, mae'r cynnydd hefyd oherwydd bod "tymereddau y môr sy'n agos at Brydain yn codi ac felly ma' 'na lot mwy ohonyn nhw'n cael eu gweld o gwmpas Prydain. 

"Ma' 'na bryder yn 'fan 'na gan bod ma' 'na gymaint yn dod yn yr haf ond pan mae'n gaeaf ac o dan 8°C, ma' 'na bosibilrwydd bo' nhw'n mynd mewn i ryw fath o sioc oer ac yn cau lawr yn ffisiolegol."

Mae Tally yn grwban benywaidd 'Kemps Ridley' sef y rhywogaeth brinnaf yn y byd sydd ond yn cael ei chanfod yng Ngwlff Mecsico.

Ond cafodd ei darganfod ar draeth Talacre yn 2021. 

Image
Tally
Tally pan y gwnaeth hi gyrraedd Sŵ Môr Môn yn 2021. 

Mae hi'n broses araf iawn i geisio adfywio'r crwbanod bregus, ac mae'r Sŵ eisoes wedi creu peiriant deor, ond yn sgil y nifer cynyddol o grwbanod sy'n cael eu darganfod ar y lan, maent yn awyddus i greu canolfan achub ar eu cyfer sef y cyntaf o'i fath yn y DU.

"Gyda phob crwban, ein bwriad ydi i'w ryddhau yn ôl i'r gwyllt felly rydym ni'n edrych i adeiladu canolfan achub crwbanod, does dim un arall yn y DU a byddai hynny yn ein galluogi i roi triniaeth arbenigol i bob crwban oherwydd mae gen bob un anghenion gwahanol," meddai Frankie. 

Mae crwbanod yn gallu byw hyd nes eu bod yn 100 oed, a dywedodd Frankie "hyd yn oed os ydyn nhw'n treulio sawl mis neu blwyddyn neu ddwy yn cryfhau a'n adfywio, mae ganddyn nhw dal fywyd hir i'w fyw yn y gwyllt".

Image
Frankie ac Elis
Mae Frankie ac Elis yn awyddus i weld canolfan achub ar gyfer crwbanod yn sgil y cynnydd.

Pan fydd y tymheredd yn caniatáu a'r dogfennau cyfreithiol wedi eu cwblhau, bydd Tally yn cael ei hedfan yn ôl i'w chynefin drwy fudiad sy'n cynnwys peilotiaid gwirfoddol a fydd yn hedfan Tally i Texas lle y bydd yn cael ei rhyddhau yn ôl i'w man brodorol.

Ni fydd angen disgwyl mor hir i ryddhau Tonni gan bod ei rywogaeth yn cael ei ganfod yn eithaf agos, gan gynnwys yn yr Ynysoedd Caneri ac ym Môr y Canoldir "ac mewn ychydig o fisoedd, bydd hi'n ddigon cynnes i ni allu ei ryddhau yno," meddai Frankie. 

Dywedodd Elis: "'Dan ni'n trio cael Tally i gael ei hedfan drosodd i Texas i gael ei ail-ryddhau i'r Gwlff ym Mecsico a gobeithio cyn bo' hir fydd hi'n gallu symud nôl yn ystod yr haf pan fydd y tymheredd yn boethach."

'Chwerw-felys'

Er hyn, bydd gweld Tally yn gadael yn deimlad chwerw-felys. 

"'Dan ni wrth ein bodd yn cael Tally yn y ganolfan yma ond fydd o'n drist ei gweld yn mynd gan bo' ni 'di gweld hi'n tyfu o pan oedd hi wedi ei hanafu a'i dad-hydradu," meddai Elis. 

Ychwanegodd Frankie y bydd "rhan fach ohona i yn nofio i ffwrdd gyda hi, mi fydd o'n emosiynol iawn i mi - ffantastig ond yn emosiynol iawn". 

"Ond i fi, mae'n crisialu'r hyn 'dan ni'n trio ei wneud sef rhoi ail gyfle i'r crwbanod a'u rhoi nhw yn ôl yn y môr," meddai.

Er y bydd Tonni a Tally yn dychwelyd adref un diwrnod, am nawr mae'r ddau yn hapus iawn i alw Môn yn gartref. 

This website uses cookies to ensure you get the best experience on our website.